Sibyan/Mahalle Mektepleri: • Eğitimin ilk basamağıdır.
• Camilerin yanında bulunurdu.
• Öğretmenler özel eğitim görmüş kimseler değildi.
• Belli süre ve sınıf yoktu.
• İslam ile ilgili ilk bilgiler verilirdi.
• Karma eğitim yapılırdı.
Medrese:
• En önemli eğitim kurumlarıdır.(İhtiyaçlarını vakıflar karşılıyordu)
• İlk Osmanlı medresesi Orhan Bey tarafından İznik'te açıldı.
• Bilim-adalet-yönetim kademelerinde görev alanların önemli bir kısmı medresede eğitim görmüştür.
• Giderleri vakıf tarafından karşılanırdı.
• Dersleri müderris denilen öğretmen verirdi.
• Eğitim dili Arapça ‘dır.
• Dini bilimler pozitif ve Sosyal Bilimler okutulurdu.
XVII. yy.'dan itibaren medreseler bozulmaya başladı ve pozitif bilimler terk edildi. XIX. yy.'dan itibaren batı tarzında modern okullar açıldı. Medreselerinde varlığını sürdürmesi eğitim ve kültür alanında ikiliğin ortaya çıkmasına sebep oldu.
Azınlıklar ve Yabancı Okullar:
• Azınlıklar 1856 Islahat Fermanı ile kendi okullarını açmaya başladılar.
• Kapitülasyonların verildiği imtiyazlara dayanan yabancılar da pek çok okul açmışlardır.
Bu okullar ;
• Osmanlı düşmanlığını körüklemiş,
• Misyonerlik faaliyetlerinde bulunmuş,
• Devlet bunları denetleyememiştir.
Enderun(Devlet Akademisi)
Tam olarak Fatih döneminde kuruldu. Önceleri gayr-i müslim çocuklar gençler alınırdı. Sonraları Müslümanlar da alındı. Eğitim Türkçeydi. Askeri işler, Saray işleri, Beden Eğitimi, Sanat, İslami bilimler konusunda eğitim veren ve devlet adamı yetiştiren okullardır. Mezunlar idareci, komutan, usta ve sanatkar olurlardı. 1909′da kapanmıştır.
Loncalar:
• Kalfalık-ustalık-çıraklık gibi eğitimleri iş içinde verirlerdi.
Atatürk, dış politikada nasıl bir yol takip etmiştir?
• Ciddi
• Rasyonel
• Barışçı
• Milli meselelere karşı duyarlı
Atatürk'ün Milli dış siyasetinin unsurları:
Milli gücümüze dayanmak.
Milli sınırlarımız içinde kalmak (Barışçı)
Amaçlarımızın hayal ürünü olmaması (Gerçekçi)
Milletlerarası ilişkilerde eşitliğe dayanmak.
Dış Bilim ve teknolojinin rehberliğinde siyaset izlemek.
Atatürk'ün dış politikasının temel hedefleri:
Bağımsızlığı korumak.
Lozan dengesini korumak.
İngiliz ve Sovyet dostluğu arasında denge kurmak.
Barışı korumak.
Yurtta sulh, cihanda sulh ilkesi'ni uygulamak.
Hukuka bağlılık ilkesini uygulamak.
Modernleşme (batılılaşma) ve demokratikleşme çalışmalarını devam ettirmek.
DIŞ POLİTİKA DEVRELERİ
• Kurtuluş Savaşı Dönemi:
• 1923-1930 Dönemi:
• 1930-1935 Dönemi:
• 1935-1938 Dönemi:
Yabancı Okullar:
Osmanlı Devleti 1856 yılında yabancı okulların açılmasına izin vermişti.
Ülkemizdeki yabancı okullar:
- Yabancı okullar
- Azınlık okulları olarak iki çeşitti.
· Azınlık okulları, Osmanlı'nın yaşadığı siyasal ve toplumsal (sosyolojik) değişimin, Yabancı okulları ise hukuksal belirsizliğin sonucu oluşmuştur.
· Yabancı okullar meselesi, Lozan'da tam olarak çözülememiştir. 3 Mart 1924'te kabul edilen "Tevhid-i Tedrisat Yasası" ile yabancı okullar, planlama, uygulama ve denetim açısından Milli Eğitim Bakanlığına bağlanmıştır. Bu kuralları kabul etmeyen okullar kapatılmıştır.
!!! Bu uygulama, TAM BAĞIMSIZLIK yolunda alınan bir karardır.
Türk-Irak Sınırı (MUSUL Sorunu):
· Musul ve çevresi Mondros Ateşkesi'nden sonra İngilizler tarafından işgal edilmişti. Misak-ı Milli kararlarına göre Musul Türk Devleti'nin sınırları dahilinde olmalıydı.
· Lozan Antlaşmasında bu sorun Türk-İngiliz ikili görüşmelerine bırakılmıştır.
· İkili görüşmeler sonuç vermeyince Türk ordusu askeri harekat için hazırlıklara başladı.
· Her zamanki İngiliz oyunu sergilendi ve Güney Doğuda İngilizleri de desteği ile gerici Şeyh Said isyanı çıkarıldı.
· Şeyh Said İsyanı'ndan dolayı zor durumda kalan Türkiye, 5 Haziran 1926'da Ankara Antlaşmasını imzalayarak Musul'u İngiliz yönetimine bıraktı. Antlaşmaya göre;
- Hakkari Türkiye'de, Musul İngiltere'de kalacak.
- Musul petrollerinden Irak'ın payına düşen kısmının %10'u 25 yıl süre ile Türkiye'ye verilecekti.
- Türkiye bu alacağından, İngiltere'ye ödeyeceği borçlar karşılığında vazgeçecekti.
!!! Sömürgeci İngiltere istediği hedefe ulaşmıştır. Bu durum Misak-ı Milli'nin tam olarak gerçekleşemediğinin kanıtıdır.
Nüfus Mübadelesi (Değişimi) Sorunu:
· Bu sorun Türk-Yunan halkı arasındaki nüfus değişimi sorunudur.
· Lozan Antlaşması'na göre Batı Trakya'daki Türkler ile İstanbul'daki Rumlar dışında kalan azınlıklar karşılıklı olarak değiştirilecektir.
· 30 Ocak 1923'te imzalanan sizleşmeye göre Rumlar ile Türklerin değişimi öngörülmüştür.
· Yunanlıların, İstanbul'da bulunan Rumlar ile ilgili yerleşmiş (etabli) tanımı Türklerle anlaşmazlık doğurmuş ve konu Milletler Cemiyeti'ne gitmiştir.
· 1924'de başlayan sorun, 1926'da şiddetlenmiş ve 1930'da çözülerek son bulmuştur.
· Mübadele sonucunda, Yunanistan'dan bir milyondan fazla Müslüman vatandaş Türkiye'ye, Türkiye'den ise bir buçuk milyondan fazla Rum vatandaş Yunanistan'a göç etmiştir.
Milletler Cemiyeti ve Türkiye'nin Cemiyete Girişi (18 Temmuz 1932):
· Milletler Cemiyeti'nin kurulma fikrini ABD başkanı Wilson ortaya atmıştır. (8 Ocak 1918)
· Paris Barış Konferansı'nda ise; "Milletler Cemiyeti Anayasası" kabul edilmiştir. (28 Nisan 1919)
· Milletler Cemiyeti: 10 Haziran 1919'da Londra'da çalışmalarına başlamıştır.
· Türkiye bu cemiyete güvenmiyordu. Çünkü bu cemiyet Musul meselesinde tarafsız karar almamıştı. Fakat şartlar değişti;
- 1930'ların başlarında Almanya Versay Antlaşmasına aykırı olarak silahlanmaya başladı.
- Türkiye bu döneme kadar Avrupa ile barışçı bir politika izlediği için, Milletler Cemiyeti'ne davet edilmiştir.
- Türkiye bu teklifi kabul etmiştir.
!!! Türkiye, bu cemiyete girerek, barış yanlısı olduğunu dünyaya ispatlamıştır. Ayrıca yayılmacı totaliter devletlerden korunmak, bu kararı almada önemli bir etkendir. (Almanya ve İtalya)
Dış Borçlar:
· Osmanlı, tarihte ilk dış borcunu 1854'te Kırım Savaşı sırasında İngiltere'den almıştır.
· Borçların tamamen bitmesi ise Demokrat Parti Döneminde 1954 yılında olmuştur. Fakat yine borç alınmaya başlanmıştır.
· Osmanlı'dan kalan borçlar, Lozan Antlaşmasına göre, Osmanlı'dan ayrılan devletlere bölünmüştür. Türkiye Cumhuriyeti'ne düşen pay ise taksitlendirilmiş ve ödenmiştir.
Balkan Antantı (9 Şubat 1934):
· Güçlenen Almanya ve İtalya'nın dünya barışını tehdit eden yayılmacı emelleri ve silahlanmaları Antant'ın kurulmasının en önemli nedenidir.
· Türkiye'nin öncülüğünde kurulmuştur.
· Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında oldu.
· Türkiye bu antant ile batı sınırının güvenliğini sağlamaya çalışmıştır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936):
· Sebep: İtalya'nın Habeşistan'a saldırması, Japonya'nın Milletler Cemiyeti'nden ayrılması, Almanya'da Nazilerin iktidara gelmesi.
· Bu tehlikeli gelişmeler ve savaş sinyalleri Türkiye'ye boğazlar konusunda bir fırsat vermiştir.
· Lozan Antlaşması'nda, Boğazlarda Türk egemenliği tam olarak gerçekleşmemişti. Boğazlar bir komisyon tarafından yönetilecek ve askersiz bölge olacaktı.
· Avrupa'da gerginleşen ortamdan yararlanan Türkiye, Avrupa devletlerine bir nota (uyarı) verdi.
· Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalanarak Türkiye boğazlar üzerinde tam egemen bir duruma gelmiştir ve bağımsız karar alma yetkisine sahip olmuştur.
Sadabad Paktı (8 Temmuz 1937):
· İtalya'nın (Mussolini), Asya ve Afrika'ya saldırma politikası Türkiye'yi İslam devletleri ile yakınlaştırmıştır.
· Türkiye, İran, Afganistan ve Irak arasında imzalanmıştır.
!!! Ortadoğu'da siyasal dayanışmayı amaçlayan çok taraflı ilk antlaşmadır.
!!! Sadabat Paktı ve Balkan Antantı, bulunduğu bölgede barışı sağlama, dünya barışına katkıda bulunma ve savunma amacı gibi sebepler ile yapılmıştır. Türkiye'nin bölgedeki gücünü de kanıtlar.
Hatay Sorunu:
· 1918 Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan kısa bir süre sonra önce İngiliz sonra Fransız işgaline uğrayan Hatay, 1921 Ankara Antlaşması ile özerk bir yönetime kavuşmuş, Lozan Antlaşması ile Türkiye sınırları dışında kalmıştı.
· 1936'da Fransa, Suriye'den çekilmeye başlayıp Hatay'ın yönetimini de Suriye'ye bırakmak isteyince Hatay sorunu tekrar gündeme gelmiştir.
· Türk-Fransız görüşmeleri bir sonuç vermeyince, sorun Milletler Cemiyeti'ne götürülmüştür.
· 2 Eylül 1938'de Hatay Cumhuriyeti kurulmuştur. Hatay meclisi Türkiye Cumhuriyeti'ne katılma kararı almıştır.
· 23 Haziran 1939'da imzalanan Ankara Antlaşması (Türk-Fransız) ile Fransa Hatay'ın Türkiye'ye katılmasını kabul etmiştir.
!!! Hatay sorununun çözülme tekniği, Atatürk'ün başlattığı barışçı politikaya güzel bir örnek olmuştur. Aynı zamanda büyük bir siyasal başarıdır.
II.DÜNYA SAVAŞI (1939-1945):
Nedenleri:
· I.Dünya Savaşı sonucu Almanya ile imzalanan Versay Antlaşması.
· İtalya'nın ve Japonya'nın sömürgecilik faaliyetleri.
- Almanya'nın Polonya'ya saldırması ile savaş başlamıştır. (1 Eylül 1939)
- İtalya ve Japonya'da savaşa katılmıştır. Japonya, Pearl Harbour'a saldırınca ABD'de savaşa katılmıştır.
- Almanya, İtalya, Japonya(Mihver Devletler) X Fransa, İngiltere, Rusya, ABD(Müttefik Devletler)
- Almanya'yı doğudan Rusya, batıdan ise ABD, İngiltere ve Fransa sıkıştırmış ve Normandiye Çıkartma ile etkisiz hale getirmişlerdir. (1945)
- Japonya'yı yenebilmek için ABD, Hiroşima ve Nagazaki'ye atom bombası atmıştır. (Atom bombası, kitle imha silahıdır)
Sonuçları:
· Almanya, doğu ve batı olarak ikiye ayrılmıştır.
· Savaşı, demokrasiyi savunan ülkeler kazanmıştır. (SSCB hariç)
· ABD ve Rusya dünyanın iki süper gücü olmuştur.
· Sömürgecilik yavaş yavaş sona ermeye başlamış ve bu devletler bağımsız olmuştur.
· Milletler Cemiyeti yerine Birleşmiş Milletler (UN) kurulmuştur.
· Filistin topraklarında İsrail devleti kurulmuştur. (1948)
Türkiye'nin II.Dünya Savaşı'ndaki Tutumu:
· Savaşta tarafsız kalmıştır.
· Türkiye baskılar sonucu ve savaş sonrasındaki görüşmelere katılmak için Almanya ve Japonya'ya 23 Şubat 1945'te savaş ilan etmiştir.
•Osmanlı devlet anlayışının temelinde Orta Asya Türk geleneği ile Türk-İslam devletlerinin etkileri görülür.
•Osmanlıların geçmişten aldıkları yönetim, kültür ve medeniyet alanındaki mirası yaşadıkları dönem koşullarına uygulayarak geliştirdiler.
•Kut anlayışı egemendir. Yöneticilere kuruluş aşamasında "Bey" denirdi. I. Murattan itibaren "sultan" yükselme döneminde de "Padişah" denilmeye başlandı. Yavuz Sultan Selim'in Mısır'ı fethi ilede "Halife" unvanı kullanılmaya başlandı.
•Mutlak yönetici padişah gibi görünse de padişahın yetkilerini; gelenek-görenek, hukuk kuralları (islam) ve divan kararları sınırlandırırdı. Kısaca Osmanlı Türk gelenek ve görenekleri, İslam hukuku ve fethedilen yerlerin kanunlarına göre yönetiliyordu.
•Memleket hanedanın ortak malıydı .Bu taht kavgalarına neden oluyordu.
•I. Murat döneminde "memleket padişahın ve oğulların ortak malıdır"prensibi kabul edildi.
•Fatih sultan Mehmet çıkardığı bir yasa ile tahta çıkan şehzadeye kardeşini öldürme yetkisi verdi. (Kanunname-i Ali Osman ) Amaç taht kavgalarını önlemek.(Böylece Türk tarihinde merkeziyetçilik kurulmuş oldu.)
•I. Ahmet döneminde veraset sisteminde değişiklik yapıldı ve hanedanın en yaşlı en olgun üyesinin tahta geçme geleneği getirildi.(Ekber ve Erşed yasası) Bu sistem devletin yıkılışına kadar sürdü.
•Senedd-i İttifak (1808), Tanzimat Fermanı (1839), Islahat Fermanı (1856) ve Meşrutiyet (1876-1909) ile Padişah yetkileri sınırlandırılmıştır.
•Osmanlı padişahlarının erkek çocuklarına "şehzade" kız çocuklarına "sultan" denirdi. Şehzadeler : Erkek çocuklar belli bir yaşa gelince lala denilen hocaları gözetiminde vali olarak sancaklara atanırdı. Böylece yönetim konusunda tecrübe kazanırlardı. Fakat III. Mehmet'ten itibaren (1595-1603) sancağa çıkma usulüne son verildi ve "Kafes Usulüne"" geçildi. Bu durum şehzadelerin tecrübesiz kalmasına neden oldu.
•Devleti yönetmek, savaşlarda komutanlık yapmak, yüksek devlet memurlarını atamak gerektiğinde divana başkanlık etmek, padişahın görevidir.
Padişahın Egemenliğini Kullanma Biçimleri:
Ferman : Padişahın buyruğudur. Nişancı tarafından padişahın imzası atıldığı andan itibaren
resmiyet kazanır. Her konuda çıkartılabilir.
Kanunname : İlkini Fatih yapmıştır. Pek çok kanun bir arada ele alınır. Tuğra ile yürürlüğe
girer.
Adaletnemeler: Reayanın (halkın) haklarını askeri sınıfa karşı koruyan padişah fermanıdır.
Müsadere sistemi : Bir kimsenin mallarına el koyma. İşlediği suçun durumuna göre mallar
müsadere edilir, (kanunsuz mal elde eden kişinin) Bu kişi padişah tarafından ölüm cezasına
da çarptırılabilir. Bu sistem özel mülkiyet güvencesinin olmadığını gösterir.(II. Mahmut
tarafından kaldırılmıştır.)
Divan-Hümayun :
•Devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı, bu günkü bakanlar kuruluna benzer bir teşkilat
•Hangi din ve mezhepten olursa olsun herkese açıktır.
•En yüksek yargı organıdır.(önemli davalara bakar)
•Temeli Orhan Bey döneminde atılmıştır. Son şeklini Fatih verdi.
•Fatih'ten itibaren başkanlığa sadrazamlar getirilmiştir.Bu durum sadrazamın önemini artırır. Divan-ı Humayun'un günümüzdeki Bakanlar Kurulundan farkı;
•Halk tarafından seçilmemiş olması ve mahkeme gibi çalışıyor olmasıdır.
•Haftanın belirli günlerinde Topkapı Sarayın da toplanırdı. Padişah alman kararlara uymak
zorunda değildi. II. Mahmut tarafından kaldırılmıştır.
Diğer Divanlar:
Ayak Divanı :Padişahm halk ve askerle görüştüğü divandır.
Galebe Divanı: Asker maaşlarının (ulufe) dağıtıldığında toplanılırdı.
Sefer Divanı: Savaş sırasında toplanırdı.
Divan Üyeleri:
Vezir-i Azmam : Padişahın mutlak vekilidir. Onun adına tüm yetkileri kullanabilir.Başlangıçta 1 vezir vardı.Topraklarm genişlemesi ile sayısı arttı. Padişahın mührü ile atanır, mührün geri alınması ile görevinden alınırdı.
Vezirler : Günümüzdeki devlet bakanı konumunda idiler.Vali olarak atanabilirlerdi. Vezir-i Azam seferde ise vezirlerden biri ona vekalet ederdi.
Yeniçeri Ağası: Yeniçeri ordusunun güçlenmesi ile birlikte divan üyesi oldu. İstanbul'un denetimi ve güvenliği ondan sorulurdu.
Kaptan-ı Derya : Kanuni zamanından itibaren divanın üyesi olmuştur. Donanmadan sorumludur.
Defterdar: Devletin mali işlerinden sorumludur. Anadolu ve Rumeli olmak üzere iki tanedir. ,
Nişancı: Padişah fermanlarını hazırlar. Beratların üzerine padişahın tuğrasını çeker. Fethedilen arazinin kayıtlarını tutar. Dirlikleri dağıtır.Tapu ve kadastro işleri ile uğraşır. XVII. yy'dan itibaren yerini Reisü'l Küttaba bırakmıştır.
Kazasker: Şer'i ve Örfi hukuk işlerinden sorumludur. Anadolu ve Rumeli olmak üzere iki tanedir. Kadı atamaları, müderris atamaları, din görevlisinin atanması, Kadı kararlarını bozma değiştirme görevleri arasmdadır.XVI. yy'dan itibaren yetkilerinin çoğunu Şeyhülislama devretti
Şeyhülislam: Halifeliğin alınmasından sonra gücü oldukça arttı. Divanın doğal üyesi olmamasına rağmen kendisine danışılmak üzere divanda .bulunmuştur. (Fetva verici) Atamasını Vezir-i Azam önerir yada padişahın kendisi yapardı.Ulema sınıfının başı olarak Din, Hukuk Yargı, Eğitim alanlarını denetim altına almıştır. (Ebu Suud Efendi XVI. yy'da ünlü Şeyhülislam)
Fetva : Şeyhülislamın gücünün kaynağıdır. Dini alanla ilgili sorulara verilen cevaptır. Teokratikleşmenin gelişmesi fetvanın gücünü arttırır. Savaş-barış yeni kanunlar padişahın tahttan alınması gibi konularda fetva verilebilir.
Reisü'l Küttab : Divan-ı Hümayun katiplerinin başıdır. XVII. yy'dan itibaren dışişlerini yönetmiştir.( Divan kararlarını mühimme denilen defterlere kaydederdi.)
•En önemli eğitim kurumlarıdır.(İhtiyaçlarını vakıflar karşılıyordu)
•İlk Osmanlı medresesi Orhan Bey tarafından İznik'te açıldı.
•Bilim-adalet-yönetim kademelerinde görev alanların önemli bir kısmı medresede eğitim görmüştür.
•Giderleri vakıf tarafından karşılanırdı.
•Dersleri müderris denilen öğretmen verirdi.
•Eğitim dili Arapça 'dır.
•Dini bilimler pozitif ve Sosyal Bilimler okutulurdu.
XVII. yy.'dan itibaren medreseler bozulmaya başladı ve pozitif bilimler terk edildi. XIX. yy.'dan itibaren batı tarzında modern okullar açıldı. Medreselerinde varlığını sürdürmesi eğitim ve kültür alanında ikiliğin ortaya çıkmasına sebep oldu.
Azınlıklar ve Yabancı Okullar:
•Azınlıklar 1856 Islahat Fermanı ile kendi okullarını açmaya başladılar.
•Kapitülasyonların verildiği imtiyazlara dayanan yabancılar da pek çok okul açmışlardır.
Bu okullar ;
•Osmanlı düşmanlığını körüklemiş,
•Misyonerlik faaliyetlerinde bulunmuş,
•Devlet bunları denetleyememiştir.
Enderun(Devlet Akademisi)
Tam olarak Fatih döneminde kuruldu. Önceleri gayr-i müslim çocuklar gençler alınırdı. Sonraları Müslümanlar da alındı. Eğitim Türkçeydi. Askeri işler, Saray işleri, Beden Eğitimi, Sanat, İslami bilimler konusunda eğitim veren ve devlet adamı yetiştiren okullardır. Mezunlar idareci, komutan, usta ve sanatkar olurlardı. 1909'da kapanmıştır.
Loncalar:
•Kalfalık-ustalık-çıraklık gibi eğitimleri iş içinde verirlerdi.
